अखबार नेपाल ट्रेन्डिङ

फोटोबारे साधरणतया सबैलाई थाहा छ । यो कसरी प्रिन्ट हुन्छ । यो कामगर्नलाई पहिलो क्यामरा प्रकाश दिने सामान जस्तै टर्ज, लालटिन, प्रेट्रोलमेक्स र रिल केमिकलहरुको आबश्यकता पर्दथ्यो । एकको अभाव भएका काम हुँदैनथ्यो । यो काम कसरी गरिन्छ भन्ने थाहा हुँदैनथ्यो किन कि पहिला म्यानुअलमा सबैभित्र अँध्यारो कोठामा काम गरिन्थ्यो । तर अहिले डिजिटलको बेलामा आएर त थाहा भएको जस्तो भयो किन कि सबै काम बाहिर सबैले देख्ने गरी हुन्छ ।

पहिला भने त यो कुरा लुकाए जस्तो हुन्थ्यो कसैले थाहा नै पाउँदैन थियो किनभने यो काम सबै अँध्यारो कोठामा गरिन्थ्यो । त्यसैले कसैलाई थाहा हुँदैनथ्यो । यति मात्र थाहा हुन्थ्यो, पहिलो कुरा पहिला फोटो एक प्रकाशबाट बनाइन्थ्यो भन्ने सुन्नमा आउँथ्यो । कसरी प्रकाश दिएर प्रिन्ट हुन्छ त यसबारे तपार्इंहरुलाई केहि कुराहरु बताउन गइरहेको छु । प्रकाशले मात्र भएर त प्रिन्ट हुँदैन यसलाई के-केको आवश्यक भएर बन्थ्यो भन्ने जानकारी लिउँ  ।

म्यानुअल फोटोग्राफीमा फोटोग्राफरले फोकस, एक्सपोजर, र डेभलपिङ प्रक्रियालाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्नुपर्दथ्यो । डार्क रूममा रसायन प्रयोग गरेर फोटो डेभलप गरिन्थ्यो, जुन समयसापेक्ष र कला–केन्द्रित थियो । विशेषतः यो युगमा फोटोग्राफी सीमित, महँगो, र प्राविधिक कौशलमा निर्भर थियो । फोटो खिच्न र डेभलप गर्न धैर्य र विशेषज्ञता आवश्यक हुन्थ्यो । शुरुमा ५ किसिमको केमिकल मिसाएर बनाएको रसायनिक झोलबाट फोटो प्रिन्ट हुन्थ्यो यसबाट दुबै काम नेगेटिभ र पोजेटिभ हुन्थ्यो ।

यस केमिकलमा रिललाई भिजाए पछिमात्र नेगेटिभ भएर एक आकारमा आउथ्यो त्यस पछि मात्र फोटो उतार्न सकिन्थ्यो । त्यसपछि मात्र नेगटिभ साइजको आकारमा कागज (पेपर)मा लाईट दिएर त्यसलाई केमिकलमा राखेर पिन्ट भएर आउँथ्यो । एक अर्को रसायन हुन्थ्यो जसको नामचाहिँ हायफो भन्ने गरिन्थ्यो प्रिन्टको लागि प्रकाश दिएको कागजलाई यस हाइफो वा फिक्चर मा राखेर फिक्स भएपछि मात्र यसलाई बाहिर ल्याइन्थ्यो र त्यसलाई हावामा सुकाएपछि हेर्न र राख्न देख्न देखाउन सजियो भयो र यसलाई तयार भएको मानिन्थ्यो । जसलाई कन्ट्याक्ट प्रिन्ट भनिन्छ ।

म्यानुअल फोटोग्राफीमा फोटोग्राफरले फोकस, एक्सपोजर, र डेभलपिङ प्रक्रियालाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्नुपर्दथ्यो । डार्क रूममा रसायन प्रयोग गरेर फोटो डेभलप गरिन्थ्यो, जुन समयसापेक्ष र कला–केन्द्रित थियो । विशेषतः यो युगमा फोटोग्राफी सीमित, महँगो, र प्राविधिक कौशलमा निर्भर थियो । फोटो खिच्न र डेभलप गर्न धैर्य र विशेषज्ञता आवश्यक हुन्थ्यो ।

यस प्रिन्टमा तपाईँहरुलाई माथि पनि भनि सकेको छ । नेगेटिभ साईजको मात्र प्रिन्ट गर्न सकिन्थ्यो भनेर । यो मेरो पहिलो अनुभव र पहिलो प्रयासको कामको सफलता भएको अनुभव केहि समयपछि आएर केमिकलमा परिवर्तन आयो । जसमा ५ रसायनबाट ३ रसायनमा परिवर्तन भयो यसले काममा एकदम सहज र छिटो काममा सहयोग पुग्यो । जसलाई हामीले हाइफो, फाइनग्रने, डेभलोवर भन्ने नामले परिचित बनायो ।

केमिकलको कामको बारेमा कुरा गरौ जसमा ३ वटा रसायनको काम फरक फरक छन्:-

१.      पहिलो केमिकल फाइनग्रेन हो जसले रिलमा खिचिएर रहेको आकारलाई यस केमिकलबाट कम्तिमा २० देखि ३० मा यसलाई राखेपछि यसले हामीले खिचिएको बस्तुको आकार परिणत गरेको पाइयो ।

२.      डेभलोफ यो पनि दोश्रो रसायन हो यसले नेगेटिभ साईजका आकारलाई कागजमा प्रकाश दिएर यस रसायनमा राखेको १ मि भित्रमा हामीले खोजेको तस्वीर देख्न सकिन्थ्यो ।

३.      फिक्चर वा हाइफो यसले दुवैको काम गर्दथ्यो नेगेटिभलाई पनि यसमा राखेर मात्र बाहिर ल्याउन सकिन्थ्यो भने कागजमा दिएको प्रकाशको प्रिन्टलाई पनि यसैले फिक्स गरेर बाहिर ल्याउन सकिने हो । यसरी नै पुरोनो वा म्यानुअल तरिकाले समय लगाएर फोटो प्रोसेसिन गरिन्थ्यो भने अहिले आएर थोरै समयमा धेरै काम गर्न सकिने र सजिलो बनाएको कारण व्यापार ब्यबसायमा पनि अलि असर पनि गरेको देखिन्छ । म्यानुअलको वेलमा श्रमको धेरै गर्नुपर्थ्यो र सहायक आवश्यकता पर्दथ्यो भने अहिले यो डिजिटलको समयमा एक जनाले धेरै काम गर्न सकिन्छ र त्योपनि हामीले प्रत्यक्ष रुपमा देख्न पाईन्छ । पहिला यो काम गर्नेलाई प्रकाशको काम भने टर्जलाईन, लालटिन, पेट्रोमेक्स र अहिले आएर बत्तिले प्रिन्ट भयो भने अहिले डिजिटल प्रविधिमा कम्प्यूटरबाट प्रिन्टरमा दिएर सिधै प्रिन्ट भएर ग्राहकसम्म पुग्छ ।

मेरो यसरी म्यानुअल देखि डिजिटलसम्मको यात्रा भएको थियो । अहिले जिडिटलसम्ममा आईपुग्दा अहिले क्यामरामा रिल क्यामरा डिजिटल क्यामरा र सटरविनाको क्यामराहरु देख्न सुन्न र चलाउन पाएको अवस्था छ । म्यानुअलबाट फोटोग्राफी शुरु गरेका म जस्ता फोटोग्राफर पछि फोटोपत्रकारहरुका लागि डिजिटल फोटोग्राफीको उदय (१९९० को दशक-वर्तमान) एउटा नयाँ र रोमाञ्चक क्षण मान्न सकिन्छ । किनभने अहिलेको पुस्ताको हातमा त सिधैं डिजिटल म्यामेरा पुगिसकेको हुन्छ ।

डिजिटल क्यामेराले फोटो तुरुन्तै हेर्न सकिने सुविधा दियो, जसले फोटोग्राफरलाई त्रुटि सच्याउन र रचनात्मक प्रयोग गर्न सहज बनायो । जुन म्यानुअलमा सम्भव थिएन । डिजिटल फोटोग्राफीले फोटोग्राफीलाई विश्वव्यापी बनायो । स्मार्टफोन क्रान्तिः २००० को दशकमा स्मार्टफोन क्यामेराको विकासले फोटोग्राफीलाई सर्वसाधारणको हातमा पुर्याएको छ ।

सफ्टवेयर र एडिटिङः फोटोशप, लाइटरूम, र मोबाइल एपहरूले डिजिटल फोटो सम्पादनलाई सजिलो र रचनात्मक बनाएका छन् । यस्तै शोशल मिडिया इन्स्टाग्राम, टिकटक, र फेसबुकजस्ता प्लेटफर्मले फोटोग्राफीलाई सामाजिक सञ्जालको अभिन्न अंग बनाएका छन् । म्यानुअल फोटोग्राफीको कला र धैर्यबाट सुरु भएको यो यात्रा डिजिटल युगमा आउँदा सुलभ, रचनात्मक, र विश्वव्यापी बनेको छ । म्यानुअल युगले फोटोग्राफीलाई कला बनायो भने डिजिटल युगले यसलाई जीवनको हिस्सा बनाएको छ हेर्दै जाउँ प्रविधिले हामीलाई कहाँ कहाँ पुर्याउने छ ।

(श्रेष्ठ राष्ट्रिय फोटो पत्रकार समूह नेपालको केन्द्रीय कोषाध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)