अखबार नेपाल ट्रेन्डिङ

नवजात शिशुका लागि आमाको दुध अमृत सरह हुन्छ । आमाको दुधमा शिशुलाई आवश्यक पर्ने सबै पौष्टिक तत्वहरु पाइन्छ । जसको सेवनले बच्चाको शरीर तथा मानसिक विकासमा मद्दत पुग्दछ । स्तपानले बच्चा र आमाबीचको आत्मियता र मायाको सम्बन्ध स्थापित गराउँछ । यति मात्र नभई स्तनपान गर्न पाउनु नवजात शिशुको नैसर्गिक अधिकार पनि हो । तर स्तनपानको अवस्था केलाउने हो भने यसको अवस्था निकै दयनीय देखिन्छ ।

स्तनपानको अवस्था

संसारभर जन्मेको पहिलो घण्टामै स्तनपान नगराइने शिशुको संख्या ७ करोड ८० लाख छ । यो पाँचमध्ये तीन शिशुको संख्या हो । यी मध्ये धेरै शिशुहरु निम्न र मध्यम आय भएका देशहरुमा पर्दछन् । विश्वमा ६ महिनाभन्दा कम उमेरका बालबालिका मध्ये जम्मा ३८ प्रतिशतले मात्र पूर्ण स्तनपान गर्न पाएको तथ्याङ्कले देखाउँछ । शिशु जन्मेको एक घण्टाभित्र स्तनपान गराई सक्नुपर्ने हो तर नेपालमा अहिले पनि झण्डै ४५ प्रतिशत सुत्केरी आमाहरुले सो अवधिभित्र स्तनपान गराएको पाइदैन ।

नेपालको जनसंख्या तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०१६ का अनुसार, जीवनको पहिलो एक घण्टामा स्तनपान गराउनेको संख्या प्रदेश नं. ७ मा सबैभन्दा धेरै ७०.७ प्रतिशत छ भने प्रदेश नं. २ मा सबैभन्दा कम ४५.३ प्रतिशत मात्र देखिन्छ । प्रदेश नं. २ मा जन्मिएका शिशुहरु मध्ये लगभग आधालाई उनीहरुको जीवनको पहिलो तीन दिनमा मह, पानी, अन्य दूध जस्ता पदार्थहरु खुवाइने गरिएको परिवार कल्याण महाशाखा अन्तर्गतको पोषण शाखाको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।

केही आमाहरुमा स्तनपान गराउँदा सौन्दर्यमा ह्रास आउने, स्तनको आकार बिग्रने लगायतका गलत धारणा रहेको पाइन्छ तर यो सत्य भने होइन । विभिन्न अध्ययनहरुले यस्ता धारणाहरुलाई गलत पुष्टि समेत गरिसकेको छ । स्तनपान गराउँदा सौन्दर्यमा ह्रास होइन स्तनपानले महिलामा स्तन क्यासर लगायतका स्वास्थ्य समस्यालाई कम गर्दछ । साथै नियमित र निश्चित अवधिसम्म गराइएको स्तनपानले शिशुको उपचार र खाना खर्चमा ५० प्रतिशतले बचत हुने गरेको विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएको छ । यति मात्र नभई स्तनपानले आमा र शिशुबीच आत्मियता र माया गहिरो हुने समेत अध्ययनले देखाउँछ ।

शिशु जन्मेको एक घण्टाभित्र स्तनपान गराउने सार्क मुलुकहरुमा नेपाल चौथो नम्बरमा छ । नेपालमा ५५ प्रतिशत सुत्केरी आमाहरुले एक घण्टाभित्र आफ्ना शिशुहरुलाई स्तनपान गराउँछन् । यो सूचीको पहिलो नम्बरमा श्रीलंका रहेको छ । जहाँ ९० प्रतिशत सुत्केरीले जन्मेको एक घण्टाभित्रै शिशुलाई स्तनपान गराउँछन् । त्यसपछि भुटान ७८ प्रतिशत, तेस्रो माल्दिभ्समा ६१ प्रतिशत रहेको छ ।

नवजात शिशुको लागि अर्को महत्वपूर्ण मानिने ‘एक्सक्लुसिभ ब्रेस्ट फिडिङ’ अर्थात ६ महिनासम्म आमाको दुध बाहेक केही नखुवाउने सार्कका देशहरुमा नेपाल दोस्रो स्थानमा छ । पहिलो स्थानमा रहेको श्रीलंकामा छ महिनासम्म दुध मात्रै खुवाउने आमाहरु ८२ प्रतिशत छन् ।

क्याप्चर दि मोमेन्ट नामको प्रतिवेदनले ७६ वटा देशहरुको स्तनपानको तथ्यांक विश्लेषण गरेको छ । जसमा जन्मेको एक घण्टाभित्रै स्तनपान गराउने कुरा महत्वपूर्ण मानिए पनि धेरै नवजात शिशुहरुले जन्मेको एक घण्टामा स्तनपान गर्न पाएको देखिदैन ।

स्तनपान र पोषणको अन्तर सम्बन्ध

आमाको दुधमा नवजात शिशुलाई आवश्यक पर्ने सबै पौष्टिक तत्वहरु पाईन्छ । जस्तै भिटामिन “डी” आइरन मिनलस लगायत पौष्टिक तत्वहरु आमाको दूधमा पाइन्छन् । जसको सेवनले बच्चाको शारीरक तथा मानसिक विकासमा मद्दत गर्दछ । यसैगरी अन्य शिशुहरुको तुलनामा जन्मेको दुईदेखि २३ घण्टाभित्र स्तनपान गराएका शिशुहरुको ज्यान जाने जोखिम ३३ प्रतिशतले बढी हुने गरेको छ । एक दिन वा सो भन्दा पछि स्तनपान गराउन शुरु गराइएका नवजात शिशुमा यो जोखिम दुई गुणा बढी हुने गर्दछ ।

नेपालको सन्दर्भमा, तीनदेखि चार वर्षका झन्डै ४० प्रतिशत बच्चाको वृद्धि विकास जति मात्रामा हुनपर्ने हो त्यति नभएको पाइएको छ । स्तनपानमा कमी तथा अस्वस्थकर खाद्यपदार्थको सेवनका कारण ५ वर्ष मुनिका ३६ प्रतिशत बालबालिमा होचोपना, १० प्रतिशतमा ख्याउटेपना तथा २७ प्रतिशतमा कम तौलको समस्या रहेको परिवार कल्याण अन्तर्गतको पोषण शाखाको तथ्यांकमा उल्लेख छ । सबै प्रकारका कुपोषण न्यूनीकरणमा स्तनपानको महत्वपूर्ण भुमिका भएपनि स्तनपान कमीका कारण ५३ प्रतिशत बाल मृत्युदरको कारक तत्व कुपोषण रहेको छ ।

सी-सेक्सन (शल्यक्रिया) बाट बच्चा जन्माउनेको संख्या

नेपालमा सन् २०११ देखि २०१६ सम्म पाँच वर्षको अवधिमा शल्यक्रियाबाट बच्चा जन्माउने दर झण्डै दुई गुणा बढेको छ । यो दर ५ वर्षमा ४.६ प्रतिशतबाट ९ प्रतिशतमा पुगेको छ । शल्यक्रियाबाट जन्मिएका शिशुहरुमध्ये एक तिहाईभन्दा कम शिशुहरुलाई मात्र जन्मेको एक घण्टाभित्र स्तनपान गराइएको थियो । सामान्य प्रसूतिबाट जन्मिएका शिशुमा यो संख्या करीव दुई तिहाइ छ ।

प्रतिवेदन अनुसार दक्ष प्रसुतिकर्मीहरुको उपस्थितिमा मात्र बच्चा जन्माउनाले जन्मेको एक घण्टाभित्र स्तनपान गराउने दरमा खासै प्रभाव पारेको देखिदैन । सन् २००६ देखि सन् २०१६ सम्म दश वर्षको अवधिमा नेपालमा स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी गराउने क्रम ३९ प्रतिशत अंकले (१८ बाट ५५ प्रतिशत) बढेको छ भने एक घण्टाभित्रै स्तनपान गराउने दर भने २० प्रतिशत अंकले (३५ बाट ५५ प्रतिशत) मात्र बढेको छ । धेरै अवस्थामा, शिशुहरुलाई जन्मना साथ आमाहरुबाट टाढा राखिन्छ र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह निकै सिमित मात्र रहेको पाइन्छ ।

दूध नआउने समस्या

विशेषगरी पहिलो पटक शिशु जन्माउने आमालाई राम्रोसँग ज्ञान दिन नसक्दा धेरै आमाहरुमा आफ्नो दूध नआउने समस्या देखिने गर्दछ । समाजमा विद्यमान स्तनपान सम्बन्धी भ्रम तथा गलत धारणाका कारण धेरै आमाहरुमा आफ्नो दूध नआएको तथा आफ्नो दूधले बच्चालाई नपुगेको लाग्ने गर्दछ । समान्य प्रसुतिको तुलनमा सी-सेक्सन (शल्यक्रिया)बाट बच्चा जन्माउने आमाबाट दूध नआउने भन्ने धारणा धेरैमा छ ।

तर आमाको दूध नआउनुमा शारीरिक भन्दा मानसिक कारण हावी हुने गरेको पाईन्छ । कुनै आमाले दूध आउँदैन भनेर सोचिन् भने त्यो सोचको प्रभाव र तनावले शरीरमा आवश्यक हर्मोन उत्पादन हुन दिँदैन । जसका कारण दूध कम गराउँछ वा नआउने समस्या पैदा हुन्छ । त्यसैले दूध आउँदैन भन्ने सोच हटाएर सकारात्मक सोच राखि स्नपान गराउने हो भने धेरै हदसम्म यो समस्या समाधान हुने गर्दछ । यसको लागि आमाले पोशिलो खानेकुराका साथै सकारात्मक सोच राख्न जरुरी छ । यसका साथै स्वास्थ्य संस्थामा गएर स्तनपानबारे जानकारी लिने हो भने दूध नआउने समस्या समाधान समेत हुनसक्छ ।

स्तनपान सम्बन्धि गलत धारणा

केही आमाहरुमा स्तनपान गराउँदा सौन्दर्यमा ह्रास आउने, स्तनको आकार बिग्रने लगायतका गलत धारणा रहेको पाइन्छ तर यो सत्य भने होइन । विभिन्न अध्ययनहरुले यस्ता धारणाहरुलाई गलत पुष्टि समेत गरिसकेको छ । स्तनपान गराउँदा सौन्दर्यमा ह्रास होइन स्तनपानले महिलामा स्तन क्यासर लगायतका स्वास्थ्य समस्यालाई कम गर्दछ । साथै नियमित र निश्चित अवधिसम्म गराइएको स्तनपानले शिशुको उपचार र खाना खर्चमा ५० प्रतिशतले बचत हुने गरेको विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएको छ । यति मात्र नभई स्तनपानले आमा र शिशुबीच आत्मियता र माया गहिरो हुने समेत अध्ययनले देखाउँछ ।

स्तनपानका फाइदाहरु

• सबैभन्दा पुरानो र पहिलो खोप,
• वार्षिक दशौँ लाख बालबालिकाको मृत्युबाट रोक्छ,
• तुलनात्मक रूपमा सस्तो, सुलभ तथा सुरक्षित,\
• दूधमा रोग निरोधक तत्व हुन्छ जसले नवजात शिशुको रोगसँग लड्न सक्ने क्षमता विकसित गर्न मद्दत गर्दछ,
• नवजात शिशुलाई चाहिने सम्पूर्ण आहार,
• सबैभन्दा सुरक्षित पानीको स्रोत हो,
• स्तनपानले शिशुलाई कष्ट र तनावसँग मुक्त गराई आराम प्रदान गर्दछ,
• आमाको दूध सूपाच्य हुन्छ र यसले शिशुको पेट गडबड हुने डर हुँदैन,
• स्तनपानले दम र कानको रोग शरीरमा लाग्नबाट जोगाउँछ ।