अखबार नेपाल ट्रेन्डिङ

विश्वभर प्रत्येक वर्ष मार्च ८ का दिन नारी दिवस मनाइन्छ । महिलाहरुको हकअधिकार र समानताको लागि धुमधामका साथ यो दिवस मनाइदै आएको छ । नेपालमा पनि आउँदो माच ८ अर्थात फागुन २५ गते आइतबारका दिन ११०औँ अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाइदै छ । ‘समानताको पुस्ताः अन्त्य गरौँ हिंसा, विभेद र असमानता’ भन्ने नाराका साथ यो दिवस मनाइन लागिएको हो । महिलाहरुको समानहक र अधिकार प्राप्तिको खुसीयालीमा मनाइने यो दिवस कसैको महत्वपुर्ण त्याग, योगदान र सङ्घर्षबाट प्राप्तभएको हो । त्यस्तो सङघर्ष गर्ने व्यक्तिहुन क्लारा जेटकिन ।

जेट्किनको सङक्षिप्त परिचय
पितागोटफिड इजिनर र माताजोसेफिन भिटल इजिनरकापहिलो सन्तानको रुपमा सन १९५७ जुलाई ५ कादिन जर्मनीको सक्सोनी पदेशको एक ग्रामीण परिवारमा उनको जन्मभएको हो । उनको वाल्यकालको नामक्लारा इजिनर हो । बाबु पेशाले शिक्षक भएका कारण राम्रैसंग शिक्षाआर्जन गरेकी क्लारामा वाल्यकालदेखि नै गरिबी र शोषण विरुद्धको चेतना विकास भएको थियो । १५ वर्षको उमेरमा विद्यालय शिक्षा सकेपनि त्यतिबेला जर्मनीमा छोरीहरुले विश्वविद्यालय पढन सहज नभएकोले उच्चशिक्षा आर्जन गर्न सकिनन । त्यसैले उनी शिक्षण पेशामा संलग्न भइन । त्यतिबेला जर्मनीमा माहिलाहरु निकै सकसमा थिए । पुरुषको अनुमतिबिना घरबाहिर जान सम्म पाउँदैनथे । श्रमिकमहिलाहरु घर र कारखानादुवैतिर उत्पीडनमा थिए । त्यसैले उनको ध्यान त्यतैतर्फ तानियो ।

यसैबीचमा रसियन मुलकाओसिप जेट्किनसँग उनको भेट भयो । कामकै शिलशिलामा संगै रहँदाउनीहरुबीच प्रेम सम्वन्ध स्थापित भयो । उनीहरु दुवै समाजवादी अभियान्ता थिए । तत्कालीन सरकारले सन् १८७८ मा समाजवादीलाई प्रतिवन्ध लगाएकोले उनका प्रेमीलाई देश निकाला गर्यो क्लाराले पनि जर्मनी छोडेर अष्ट्रियागई फ्याक्ट्री मजदुरको रुपमा काम गर्न थालिन । त्यहाँबाट उनी फ्रान्सको पेरिसमागइन । उनका प्रेमी पनि त्यही थिए । क्लारा र ओसिप औपचारिक बिहे गर्न चाहन्थे । युरोपमा औपचारिक तथा अनौपचारिक विवाहलाई सामाजिक मान्यता थियो । औपचारिक विवाह गर्दा क्लाराले जर्मन नागरिकता त्याग्नु पर्ने भएकोले उनीहरुले अनौपचारिक विवाह गरे । उनीहरुका दुई सन्तान पनि भए । उनीहरुको वैवाहिक जीवन सुखपुर्ण भएन । उनीहरु दुवैलाई क्षयरोगले समात्यो । तापनि महिला अधिकारका बारेमा काम गर्न छोडिनन । उनको आत्मबल र उपचारको कारण उनको क्षयरोग निको भएतापनि सन १८८९ मा उनको पतिको मृत्यु भयो ।

एक दशकपछि सन १८९९ मा फ्रोडरिक जन्डलसँग दोस्रो विवाह गरिन । दोस्रो दाम्पत्य जीवन पनि सन १८२६ मा समाप्त भयो । सन १८९० मा समाजवादीमाथि लगाइएको प्रतिवन्ध फुकुवाभयो । त्यसपछि उनीजर्मन सोसल डेमोक्रेटिक पार्टीमा आवद्ध भइन । उनले महिलाहरुलाई राजनीतिक पार्टीमा औपचारिक संलग्नता हुनुपर्छ भनेर सशक्त आवाज उठाइन । अन्ततः सन १९०८ मा जर्मनीमा त्यो अधिकार स्थापित भयो । सन १९१० मा कोपनहेगनमा महिलाहरुको अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाउने औपचारिक प्रस्तावगरिन । सम्मेलनले उक्त प्रस्तावपारित गर्यो । त्यसपछि सन १९११ देखि हरेक मार्च ८ लाई अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको रुपमा मनाउन थालिएको हो । यसरी क्लारा अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवसको प्रणेता बन्नपुगिन । यस्तो महानकार्यको अथक योद्धा, महिला अधिकारकी अभियान्ता क्लारा जेट्किनको मृत्यु सन १९३३ जुन २० का दिनभयो ।

सङघर्ष र योगदान
क्लारा जेन्टकिनत्यति सजिलै यो सफलतामा आइपुगेकी होइनन । एकातिर उनलाई स्वास्थ्य सम्वन्धी प्रतिकुलता र पति वियोगको पीडा थियो भने अर्कातिर राजनीतिक र सामाजिक कठिनाई पनिउत्तिकै थियो । जब उनले माध्यमिक शिक्षा पार गरिन त्यति बेलाको जर्मनको सामाजिक संरचनाले उनले उच्चशिक्षा लिन पाइनन । यतिबेला सम्पत्ति माथि महिलाको अधिकार थिएन । राजनीतिमा महिलाहरु प्रतिबन्धित थिए । उनी महिलाहरुको विभेद कसरी हटाउन सकिन्छ भन्ने कुरामा चिन्तन गर्न लागिन । जर्मनी र बाहिर पनि यो विषयमा छलफल हुनथाल्यो ।

सन् १९१५ मा भएको अन्तर्राष्ट्रिय महिला सम्मेलनमा विश्वयुद्ध धनी राष्ट्रहरुको हतियार बेच्ने बाहाना मात्र हो । यसले श्रमिकको हित नगर्ने हुँदा यसको विरोध गरौँभन्ने प्रस्ताव पेश गरिन । यो प्रस्तावलाई सम्मेलनले पारित गरी विश्वभर चर्चा पायो । यसरी युद्धको विरोध गरेकोले उनलाई जर्मन सरकारले पक्रने, थुन्ने र पटक-पटक यातना दिने काम गर्न थाल्यो ।

सन १८९० मा समाजवादीहरुमाथि लगाएको प्रतिवन्धफुकुवा भएसंगै उनी जर्मन सोसल डेमोक्रेटिक पार्टीमा आवद्ध भइन र निरन्तर महिलाको पक्षमा आवाज उठाउन थालिन । अनवरत सङघर्षको कारण उनी सन १९०६ मा पार्टीको शिक्षा केन्द्रीय समितिको सदस्य भइन । उनले पार्टीको मुखपत्र ‘डाइ ग्लेथिट’ प्रकाशनको जिम्मा पनिपाइन त्यसैमार्फत उनले आफ्ना विचारहरु संसारसामु ल्याएइन । चाडै नै उनी अन्तर्राष्ट्रिय महिला आन्दोलनकी एक प्रमुख अभियान्ताको रुपमाचर्चित भइन । सन १९०७ मा भएको अन्तर्राष्ट्रिय महिला सम्मेलनबाट सचिव पदमा निर्वाचित भई सन १९१७ सम्म सोहि पदमा रही अन्तराष्ट्रिय महिला आन्दोलनको नेतृत्व गरिन । पार्टीको मुखपत्र प्रकाशनगर्दा उनले शिक्षा सम्वन्धी आफ्नो धारणा सार्वजानिक गरिन् । त्यतिबेला धार्मिक शिक्षाको प्रचलन थियो । तर उनले वैज्ञानिक एवम व्यावहारिक शिक्षाको वकालत गरिन । सहिशिक्षाबाट लैङ्गिक विभेद कम हुन्छ भन्ने उनको धारणा थियो ।

क्लारा राजनीतिमा सक्रिय रहेकै बेला प्रथम विश्व युद्ध सुरु भयो । उनी आफु पनि त्यसको विपक्षमा उभिदै पार्टीलाई पनि युद्धको विपक्षमा उभिन आग्रह गरिन । तर पार्टीले युद्धको नीति लियो । उनको सर्मथनमा साथीहरु रोजालक्जेम्बर्ग, कार्ल लिब्नेच्ट, लुइस कोलर आदिले साथ दिए । सन् १९१५ मा भएको अन्तर्राष्ट्रिय महिला सम्मेलनमा विश्वयुद्ध धनी राष्ट्रहरुको हतियार बेच्ने बाहाना मात्र हो । यसले श्रमिकको हित नगर्ने हुँदा यसको विरोध गरौँभन्ने प्रस्ताव पेश गरिन । यो प्रस्तावलाई सम्मेलनले पारित गरी विश्वभर चर्चा पायो । यसरी युद्धको विरोध गरेकोले उनलाई जर्मन सरकारले पक्रने, थुन्ने र पटक-पटक यातना दिने काम गर्न थाल्यो । तर पनि उनी अविचलित रुपमा आफ्नो अभियानमा लागिरहिन । युद्ध विरोधी अभियान चलाएको अभियोगमा उनलाई पार्टीले निष्कासन गर्यो । सन १९१८ मा आफ्नै नेतृत्वमा साम्यवादी पार्टी स्थापना गरिन त्यसपछि सन १९२० देखि १९३२ सम्म जर्मन सांसद भएर महिला आन्दोलनलाई आगाडि बढाइन । सन १९३३ मा जर्मनीमा हिटलरको शासन सुरु भएपछि उनको पार्टीमाथि प्रतिबन्ध लाग्यो । उनी सोभियत संघमा निर्वासित भइन र त्यहीँ उनको जीवन अन्त्य भयो । उनको अथक प्रयास, निरन्तरको खबरदारी र अविचलित नेतृत्वको कारण आज महिलाहरु अधिकार सम्पन्न भएका छन ।

उपलब्धी
महिला आन्दोलन आजविश्वभर नै सफलताको मार्गतर्फ उन्मुख भएको छ । राजनीतिक, सामाजिक, साँस्कृतिक अधिकार प्राप्त भएको छ । नेपालकै सन्दर्भमा पनि महिलाहरुले ठुलो उपलब्धी हासिल गरेका छन । २०६४ जेठ ४ गतेको प्रतिनिधि सभाको विशेष घोषणाले महिला अधिकारलाई झन् सशक्तबनायो । राज्यका हरेक तहमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता अनिवार्य ग¥यो । नेपालको संविधान २०७२ को धारा ३८ मा महिला सम्बन्धीहक सुनिश्चित छ । संघीय शासन व्यवस्था कायम भएसँगै राज्यका उच्च नेतृत्वमा महिला सहभागिता सुनिश्चित भएको छ । सर्वोच्च पद राष्ट्रपति वा उपराष्ट्रपति मध्ये एक महिला हुनुपर्ने व्यवस्था छ । त्यस्तै सभामुख र उपसभामुखमध्ये एक महिलाहुनु अनिवार्य छ । हरेक स्थानीय तहमा प्रमुख वा उपप्रमुख मध्ये एक जना महिला अनिवार्य छ । त्यस्तै हरेक स्थानीय तहका प्रत्येक वडामा कम्तीमा २ जना महिला सहभागिता सुनिश्चित छ । यसरी हेर्दा नेपालमा महिला सम्बन्धीथुप्रै राजनीतिक अधिकार प्राप्त भएको छ । साथमा सामाजिक, आर्थिक एवम् साँस्कृतिक अधिकार पनि प्राप्त छन । यो सबै उपलब्धीको श्रेय उनै क्लारा जेट्किनलाई जान्छ ।

सङ्क्षेप
क्लारा जेटकिनको निरन्तरको प्रयासले आजविश्वभर नै महिला आन्दोलनले सार्थकता पाएका छन । महिलाहरुले राजनीतिक, सामाजिक तथा आर्थिक अधिकार पाएका छन । तर अझै पनि पुर्ण छैन । बाध्यकारी व्यवस्थाका कारण नेतृत्व तहमा महिला सहभागिता भएपनि नेताबनेर नेतृत्व गर्ने अवसर आझै प्राप्त भएको छैन । महिलाआन्दोलन पुर्ण भएको छैन । तसर्थ निरन्तरको खबरदारी र असल नेतृत्व आवश्यक छ । आजको उपलब्धीमा क्लारा जेटकिनको महत्वपुर्ण योगदान भुल्न हुदैन । उनी सधैभरी सम्मानित र प्रेरणाको स्रोत बनिरहने छिन ।

(चन्द्रकला सुन्दास, वडा सदस्य, काठमाडौं महानगरपालिका वडा नं. ७)