अखबार नेपाल ट्रेन्डिङ

अनिल केडिया

सञ्चालक, डि. ए. भि. स्कुल

मानव जीवन संस्कार, संस्कृति र नैतिकता बिना अधुरो, अपुरो र अनुशासनहिन सरह हुन्छ । मान्छेलाई मान्छे बनाउने पहिलो आधारभूत आवश्यकता भनेको शिक्षा हो । यहि शिक्षाको माध्ययमबाट नेपाली समाजलाई सुसंस्कृत र सभ्य बनाउने उद्देश्यले स्थापना भएको विद्यालयको नाम हो डि.ए.भि । विगत ३५ वर्षदेखि निरन्तर शिक्षा, सेवा र अनुसाशनको पाटोमा काम गर्दै आएको यहि डि.ए.भि कलेज/स्कुलका सञ्चालक अनिल केडियासँग मुकुन्द कालिकोटेले गरेको कुराकानीको सम्पादित अशः

– डि.ए.भि कलेजका वर्तमान गतिविधि कसरी सञ्चालन भइरहेका छन् ?

मेरा पिताजी (शंकरलाल केडिया) ले सन् १९९३ तिर यो स्कुल खोल्नुभएको थियो । जसको एउटा मात्रै उद्देश्य भनेको अनुशासन र संस्कारसहितको शिक्षा दिनु थियो । यो गुरुकुल जस्तो पनि होइन, संस्थागत जस्तो पनि होइन । संस्कार बिनाको मान्छे पशुतुल्य हुन्छ । मान्छेलाई मान्छे बनाउनका निम्ति शिक्षा चाहिन्छ । शिक्षा बिना कोही पनि अरुसँग प्रतिष्पर्धा गर्न सक्दैन । नैतिक शिक्षा दिने र संस्कार सिकाउने काम जारी छ ।

– नेपाली समाज अनैतिक र अराजक बन्दै गईरहेको आँकलन गर्ने बेला भएको हो ?

पक्कै पनि पहिलेको तुलनामा नेपाली समाज सभ्य देखिदैन । विस्तारै पश्चिमा संस्कृतिले नेपाली समाजलाई अराजक बनाउदै गइरहेको देखिन्छ । हाम्रो समाज पूर्वीय संस्कृतिमा आधारित हो । हाम्रो आफ्नो पहिचान र संस्कार भुलेपछि हाम्रो आफ्नो भन्नु केही रहँदैन । पश्चिमा संस्कृतिले हाम्रो पूर्वीय शिक्षा ध्वस्त पार्ने काम भइरहेको छ । यसमा सचेत नेपालीहरुले सोच्ने बेला भइसकेको छ ।

– संस्कार र नैतिक शिक्षा प्रदान गर्दै आइरहेको डि.ए.भि.को पूरा रुप के हो ?

दयानन्द एक्लो भेडिक । महर्षि स्वामी दयानन्द सरस्वती (१८२४-१८८३) आधुनिक भारतका महान चिन्तक, समाज-सुधारक व्यक्ति हुनुहुन्थयो । उहाँको सानोमा नाम मुलशंकर थियो । स्वामी दयानन्द सरस्वतीले सन् १८७४ मा एक महान आर्य सुधारक सङ्गठन आर्य समाजको स्थापना गर्नुभएको थियो । स्वामी दयानन्द सरस्वती एक सन्यासी तथा एक महान चिन्तक हुनुहुन्थ्यो । दयानन्द सरस्वतीको जन्म सन् १८२४ फरवरी १२ मा गुजरातमा पर्ने राजकोट जिल्लाको काठियावाड क्षेत्रमा भएको थियो । उहाँकै पहलमा भारतमा पनि यो स्कुल सञ्चालनमा छ । जहाँ १० लाख विद्यार्थीहरु अध्ययनरत छन् ।

– अनि नेपालमा यस कलेज र विद्यालयमा कति विद्यार्थीहरुले शिक्षा लिइरहेका छन् ?

नेपालमा यस स्कुलका तीनवटा शाखा रहेका छन् । जाउलाखेल, विराटनगर र वीरगञ्जमा हाम्रो स्कुल छ । यसमा करिब ७ हजार विद्यार्थीहरु अध्ययनरत छन् । हाम्रो दावी के छ भने हाम्रो विद्यालय र कलेजका उत्पादित जनशक्ति विश्वका हरेक क्षेत्रमा छ । नेपालका सबै क्षेत्रमा क्रियाशिल छ । परबाट हेर्ने वित्तिकै यो विद्यार्थी डि.ए.भि.को हो भन्ने परिचय बनाएका छौँ । यो नै हाम्रो ठूलो सफलता हो ।

– भारतीय आर्थिक सहयोगबाट यो विद्यालय सञ्चालित हो भन्न मिल्छ ?

मिल्दैन । हाम्रा पिताले नेपालमा स्थापना गर्दादेखि नै स्वामी दयानन्दको विचारलाई आधार मानेर यो स्कुल स्थापना गर्नुभएको थियो । हामीले ग्रहण गरेको भनेको विचार मात्रै हो ।

– पछिल्लो समय नीजि विद्यालयका सञ्चालकहरु आन्दोलित छन्, राज्यसँग विमति राखिरहेका छन्, यसलाई कसरी हेर्नु भएको छ ? 

तपाईंको मोबाइल छ । यो मैले मेरो हो भने, तपाईंले मेरो हो भन्नुभयो । खोसाखोस गरेर हुन्छ ? अहिले भएकै यहि हो । सबैभन्दा पहिले राज्य र जनताले नीति क्षेत्रलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदल्नुपर्छ । एकाध मान्छे बेमान होलान्, सबैलाई एउटै घानमा हाल्न मिल्छ ? सबैलाई दलाल भनिएको छ । सबैलाई एउटै डालोमा हालेर खेद्ने काम भइरहेको छ । निजी क्षेत्रले नेपालको शिक्षा धानेको अवस्था छ । तपाईंले सरकारी डाटा हेर्नुभयो लाखौ विद्यार्थीहरु विदेश जान बाध्य छन् । नीजि क्षेत्रले विद्यालय शिक्षा धानिरहेको छ । नर्सरीदेखि १२ कक्षासम्मको शिक्षालाई त निजी विद्यायले ठूलो योगदान दिइरहेका छन् । यदि अहिले चलिरहेको बहसले त राम्रो गर्दैन । भारत बाहेक अन्य देशमा जाने विद्यार्थीले एनोसी लिन्छन् । भारतमा मात्रै पनि पहिले पहिले केही हजारमा विद्यार्थी पढ्न जान्थे भनेर अब निजी विद्यालयलाई गुठी वा अन्य तरवरमा लैजाने र कमजोर पार्ने खेल खेल्दा लाखौ विद्यार्थी विदेश जान्छन् । त्यो भनेको हाम्रै देशको निम्ति घाटाको कुरा हो । चीन आफूलाई कम्युनिष्ट समाजवादी देश भन्छ, त्यहाँ एक लाख बढी नीजि विद्यालय छन् । अन्य नीजि क्षेत्रहरुको कुरा के गर्नु । अनि हाम्रो जस्तो देश जो विकासमा बल्लबल्ल बामे सर्दैछ । केही राम्रो सुरुवात हुँदैछ । यतिबेला नै नीजि क्षेत्रलाई दलाल, माफिया जस्ता अत्यन्तै घिन लाग्दा शब्दले गालि गरेको सुनिन्छ । यसले त लगानीकर्तालाई उत्साहित बनाउदैन ।

– तपाईँ एकल विद्यालय काठमाडौँ च्याप्टरको अध्यक्ष समेत हुनुहुन्छ, कसरी चलिरहेको छ एकल विद्यालय अभियान ?

आजभन्दा ३० वर्ष पहिलेदेखि नै मेरो बुबाले मलाई एकल विद्यालयमा जोडिनका लागि भन्नुभएको थियो । तर, म ढिलोगरी यस अभियानमा जोडिएको छु । यो निक्कै राम्रो अभियान हो । हाम्रो समाज निक्कै परिवर्तन भएको छ । सहरका विद्यालयहरुले उत्पादन गरेका विद्यार्थीहरु र हाम्रो एकल विद्यालयले उत्पादन गरेका विद्यार्थीबीच निक्कै भिन्नता छ । सहरका विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरु कुलतमा छन् । रेष्टुरेण्टमा भेटिन्छन् । उनीहरुमा सकारात्मकताभन्दा नकरात्मकता बढी छ । तर, गाउँका विद्यार्थीहरु पढ्दै छन् । साथै उनीहरु जीविकासँग जोडिएका छन् । बाआमासँग खेतमा जान्छन्, काम गर्छन्, उत्पादनमा जोडिएका छन् । गाईबस्तु चराउन जाने, घाँस काट्ने, मेलापात गर्ने, बाआमाको दुःखमा साथि बन्ने गाउँका विद्यार्थीको दैनिकी हो । यता सहरका विद्यार्थीहरु आमाले बनाएको खान्छन्, बुबाले कमाएको खर्च गर्छन् । यस्तो सुविधा र फुर्मासमा हुर्केको बच्चाभन्दा गाउँको बच्चाले धेरै राम्रो काम गर्न सक्छन् भन्ने लाग्छ । यतिमात्रै होइन, सहरका भन्दा गाउँका बच्चाहरु संस्कारी पनि छन् । हाम्रो एकल विद्यालयले सिकाउने भनेको पनि संस्कार नै हो । मान्छेले संस्कारसहितको शिक्षा पायो भने असल र सफल बन्छ । गाउँका बच्चाहरुसँग पहिले नै धेरै कुरा छ । त्यसमा संस्कारसहितको शिक्षालाई जोड्ने हो भने हाम्रो लागि दुनियाँको सबैभन्दा राम्रो त्यहि हुन्छ । आउने जमनामा संस्कारसहितको मान्छे भेट्न गाह्रो हुने देखिन्छ । हाम्रोमा संस्कार हराउदै गएको देखिन्छ ।

इण्डियामा केही यस्ता स्कुल छन्, जसले गाई पाल्न सिकाउछ । खेती गर्न सिकाउछ । त्यस्ता विद्यायलमा लाखौ लाख तिरेर पढाउने गरिन्छ । हजारौं विगा जमिनमा स्कुल खोलिएका हुन्छन् । अधुरा र अपुरा छन् । हामीले भनेको मान्ने पनि होइन । हाम्रोमा त निःशुल्क छ । तर, पनि यस्तो शिक्षा लिनेहरुको संख्या कम छ । यो बिडम्बना हो । म त स्कुल चलाइरहेको मान्छे हुँ, हाम्रो अवस्था निक्कै डर लाग्दो छ । नयाँ पुस्ताका विद्यार्थीहरुमा धेरै थोकको कमी छ । संस्कार निक्कै खस्किएको छ । कसरी देश चल्छ, कसरी घरबार चल्छ भनेर चिन्तित छु म त । अत्यन्तै नेगेटिभ छन् अहिलेका बच्चाहरु ।

– भनेपछि सामुदायिक र नीजि विद्यालयका भन्दा एकल विद्यालयका विद्यार्थीहरु साँच्चिकै भविष्यका कर्णधार सावित हुनेछन् भन्ने हो ?  

लेखेर राख्नुहोस्, मुलुकको भविष्यमा काम लाग्ने भनेकै एकल विद्यायलका बच्चाहरु हुन् । उनीहरुमा संस्कार छ, संस्कृतिको माया छ । ईमान्दार छन् । मेहनति छन् । सेवकको भावना छ । स्वार्थी छैनन् । अहिले हामीसँग दुई हजार जति विद्यायल छन् । भारतमा एक लाखभन्दा धेरै विद्यालय छन् । जसले हाम्रो संस्कार, संस्कृति, भाषा, साहित्य, सनातनी सभ्यताका बारेमा शिक्षा दिने गरिन्छ ।

– यसरी विद्यार्थीहरु विग्रनुको खास कारण के होला ?

घरमा एउटै बच्चा छ । बाबाआमाको माया धेरै भयो । बिगार्दा पनि कुनै सच्याउने काम भएन । स्कुलमा पुगेर उहाँहरुले मेरो एउटै सन्तान हो, यसले जेसुकै गल्ती गरेपनि कारबाही नगर्नु भन्छन् । घरमा पनि माया, स्कुलमा पनि माया भयो । बच्चाहरुको कमजोरीमाथि खबरदारी नगर्ने कुराले बिगारेको हो । अनि त्यस्तो बच्चा कसरी मान्छे बन्छ ? बच्चाहरु जन्माउने काम निक्कै घटेर गयो । पछिल्लो तीन वर्षको तथ्याङ्कलाई हेर्दा पनि हुन्छ । ५४ प्रतिशतले जन्मदर घटेको देखिन्छ । एक त बच्चाको संख्या कम भयो । अर्को कुरा प्रविधिको बढ्दो प्रयोग, सुविधा बढी भयो । बच्चाहरुमा जिद्धिपन बढी देखियो । सकारात्मक भन्दा पनि नकारात्मक कुरामा बच्चाहरु अघि देखिन्छन् । दुई सन्तान इशवरको बरदान भन्ने समाज अहिले निःसन्तानतर्फ उन्मुख देखिन्छ ।

– तपाईं विभिन्न क्षेत्रमा रहेर काम गरिरहनु भएको व्यक्ति हुनुहुन्छ, नेपालको वर्तमान राजनीतिलाई कसरी हेर्नुभएको छ ? ठिकठाक चलिरहेकै छ भन्ने लाग्छ ?

हाम्रोमा अरुलाई दोष देखाउने राजनीति चलिरहेको छ । राम्रो कामलाई पनि नराम्रो भनिदिने । सरकारले काम गरेन भन्या, नेताले काम गरेन भन्या छ । काम नभएको हो र ? काम त भइरहेकै छ । एक्कासी जादुको छडी जसरी विकास र समृद्धि हुने कुरा होइन । तुलनात्मक रुपमा जति हुनुपर्ने थियो, त्यति भएको छैन तर, केही पनि भएकै छैन भन्ने भाष्य स्थापित गरेर देशको बदनाम गर्नेकाम पनि त ठिक होइन । पहिलेको तुलनामा पुलहरु बनेका छन् । बाटो बनेको छ । स्कुल र अस्पताल बनेका छन् । तर, पनि जनताहरु सन्तुष्ट छैनन् । १०/२० वर्ष पहिले र अहिले तुलना गर्ने हो भने धेरै भएको छ । काम गर्नेलाई हतोत्साहित गर्ने काम भएको छ । सामाजिक सञ्जालमा बदनाम गर्ने काम भइरहेका छन् । बंगलादेश राम्रै चलिरहेकै थियो । अचानक त्यहाँ सस्तो लोकप्रियताको कुरा सुरुभयो । आन्दोलन भयो । हसिनाले देश छोड्नपर्यो । आखिर अहिले के भयो ? अर्को कुरा सबै फ्रि भनेर हुन्छ ? राज्यको ढुकुटीमा पैसा छैन भने कसरी सबै चिज बाड्न सक्छ ? नयाँ पुस्ताले सामाजिक सञ्जालमा देखिने सस्तो लोकप्रियताको बारेमा सहि विश्लेषण गर्न सकिरहेको छैन । यसै कारण निराशा बढीरहेको छ । निराश मात्रै हुनुपर्ने छैन । केही आशावादी बन्ने ठाउँ पनि छ ।

हाम्रोमा पहिले पहिले ३०/४० वर्ष काम गरेपछि नेता बन्थ्यो । अहिले प्रत्येक दिन नेता बन्छन् । सस्तो नारा लगाउछ । कहाँबाट फुत्त निस्किन्छ थाहा नै हुँदैन । युक्रेनमा हेर्नुहोस्, कहाँबाट जेलेनेस्की आए । अहिले देश बर्बाद बनेको छ । पुटिनलाई चिन्न सकेको देखिएन । अरुको भरोसामा देश चल्छ त ? चल्दैन नि । स्वाभिमानले मात्र देश बच्दैन । परिपक्व मान्छे भएको भए त्यस्तो हुँदैन थियो । यो ब्यथा सबैतिर छ । भारतमा पनि छ । नेपालमा पनि छ । नेतालाई गालि गरेर देश बन्दैन । जनता सचेत बन्नुपर्छ । नौ जवानहरु सचेत बन्नुपर्छ । सहि र गलत के हो ? त्यसको बारेमा जान्न र छुट्याउन सक्नुपर्छ ।